تاریخچه  انجمن‌های علمی در کشور 
تاریخچه تشکیل انجمن‌های علمی در ایران با تشکیل ”جمعیت فیزیک و شیمی ایران“ در سال 1310هجری شمسی با اجتماع تعداد کمی از فیزیک دانان کشور در آزمایشگاه فیزیک دانشکده علوم دانشسرای عالی آغاز شد. اما دیری نگذشت که به علت نبود ارتباطی منسجم و تعریف شده بین اعضاء، فعالیت این انجمن متوقف شد و  در حدود سال‌های  1320”کانون مهندسین ایران“، ”مجمع وکلای دادگستری“ و ”انجمن مامایی ایران“ نیز فعالیت خود را آغاز کردند و در دهه 1330، ”انجمن پزشکی“ فعالیت خود را شروع و در سال 1340به انتشار نشریات مختلف گروه‌های پزشکی اقدام کرد. در این دوره، که دوره اول فعالیت انجمن‌های علمی ایران نامیده می‌شود، گروه‌های کشاورزی، علوم پایه و علوم انسانی فعالیت آن چنان چشمگیری نداشتند. البته در این دوره، محفل‌های خصوصی و غیررسمی از استادان و دانشوران نیز تشکیل گردیده بود. دوره‌ دوم فعالیت انجمن‌های علمی از سال‌های 1340تا 1370 را در بر می‌گیرد و در این دوره نقش وزارت علوم، تحقیقات و فناوری در تشکیل انجمن‌های علمی محسوس‌تر شد، در واقع بیشتر انجمن‌های علمی با کمک این وزارت‌خانه تشکیل شدند. این امر نتیجه آگاهی از نقش انجمن‌ها در پیشبرد علم بود. شکل‌گیری انجمن‌هایی مانند ”انجمن ریاضی“، ”انجمن مدیریت“، ”انجمن حسابداری“ و ”انجمن روانشناسی“ با کمک وزارت علوم، تحقیقات و فناوری در آن سال‌ها تصویب شد. [1] 
در ادامه این مسیر و افزایش روزن افزون انجمن‌های علمی بر حسب توسعه علمی در کشور، انجمن‌های علمی ایران  در حوزه وزارت علوم به شش گروه تخصصی تقسیم بندی گردیده که   ۳۳ درصد انجمن‌های علمی در بخش علوم انسانی، 24 درصد در بخش فنی مهندسی، ۲۲ درصد بین رشته‌ای، ۱۱ درصد در بخش کشاورزی، ۸ درصد در بخش علوم پایه و ۲ درصد نیز در زمینه هنر فعالیت می‌کنند و تاکنون  290328 نفر اعضای حقیقی در انجمن‌های علمی کشور عضویت داشته  و تعداد 4468 مورد اعضای حقوقی و همچنین 005 مورد شاخه دانشجویی نیز عضو انجمن‌های علمی کشور هستند. از نظر تعدادی نیز در بخش علوم انسانی 731 انجمن، در بخش فنی و مهندسی ۹۹ انجمن، در بخش بین رشته‌ای 98 انجمن، در بخش کشاورزی 34 انجمن، علوم پایه 23 انجمن و در بخش هنر 01 انجمن به فعالیت مشغول بوده‌اند که مجموعاً 014 انجمن علمی فعال دارای مجوز قانونی از وزارت علوم در کشور وجود دارد[2].
به این ترتیب می توان گفت تشکیل انجمن‌های علمی در دانشگاه‌ها و مراکز آکادمیک دارای سابقه‌ای بسی طولانی است و می‌توان آن را همزاد با تأسیس دانشگاه‌ها شمرد. در کشورهای پیشرفته انجمن‌های علمی یک نوع سازمان شناخته شده است که به صورت جدی روی آن‌ها سرمایه گذاری می‌شود؛ چرا که یکی از مهمترین کانون‌های علمی، فکری و تأثیرگذار بر تولید علم و روند فعالیت‌های علمی محسوب می‌شوند [3].
جایگاه و اختیارات انجمن‌های علمی ایران
در ایران نیز برای  انجمن‌های علمی در ساختار تشکیلاتی وزارت عتف مصوب سال 1383 بر اساس «بند 10ذیل ماده 2 قانون مذکور» جهت ارزیابی و اعتبار سنجی علمی دانشگاه‌ها، موسسات آموزش عالی و تحقیقات به صورت مستقیم و یا از طریق حمایت از انجمن‌های مستقل علمی تخصصی و فرهنگستان‌ها در ارزیابی سالانه به کمیسیون آموزش و تحقیقات مجلس شورای اسلامی و سایر مراجع ذی صلاح و همچنین در ذیل ماده 3 همان قانون مذکور در انتخاب و معرفی سه نفر از دانشمندان و صاحب نظران کشور در ترکیب شورای عالی علوم، تحقیقات و فناوری دارای  اختیارات قانونی پیش‌بینی شده است و از طرفی مسئولین حوزه وزارتی نیز در سخنرانی‌های عمومی وظایف انجمن‌های علمی را بسیار با اهمیت شمرده و انتظاراتی از آن‌ها دارند، عنوان مثال:
1. دکتر فرهادی وزیر علوم، تحقیقات و فناوری در همایش انجمن‌های علمی که با همکاری بانک پاسارگاد بر گزار گردید با اعلام این که انجمن‌های علمی در جهت تحقق نوآوری؛ تحول ابعاد ساختاری، مدیریتی و فرهنگی و کمک به وزارت علوم می‌توانند نقش تأثیرگذاری داشته باشند. یا در بحث مشکلات و معضلات آموزشی، موضوع کارآفرینی و در شرایطی که در حال برون رفت از مشکلات اقتصادی کشور تا رسیدن به ثبات اقتصادی هستیم، انجمن‌های علمی نقش مهمی را می‌توانند  ایفا ‌کنند. درارتباط با حل مشکلات اقلیمی کشور  که به سمت خشکی می‌رود و ما دچار بحران خواهیم شد و کمک‌های فکری انجمن‌های علمی می تواند به وزارت علوم موثر باشد و همچنین  انجمن‌های علمی می‌توانند در برنامه‌ریزی‌های آموزش عالی بیش از پیش کمک‌کننده ما باشند [4].
2. دکتر احمدی معاونت پژوهش و فناوری وزارت علوم، در همایش مدیران انجمن‌های علمی در سال 1395 هدف از برگزاری این همایش در تبیین نقش اساسی و برجسته انجمن‌های علمی در برنامه‌ریزی‌ها، طوفان‌های مغزی و تصمیم‌گیری‌های کشوری بسیار موثر و تعیین کننده است
و حضور انجمن‌های علمی  در کلیه برنامه‌ها و مجموعه‌ها چه در سطح کلان و چه در سطح تصمیم‌گیری‌‌های خرد، بسیار ضروری و حائز اهمیت است.[5]
3. دکتر رحیمی معاون پژوهش و فناوری وزارت علوم  معتقد است،انجمن‌های علمی کشور باید در عرصه‌های ملی و بین‌المللی در جهت حل مشکلات کشور، ارتباطات گسترده و حضور مؤثر داشته باشند و با توجه به فعالیت 410 انجمن علمی در سطح کشور، لازم است برای فعالیت بیشتر و تأثیرگذار این انجمن‌ها در سطح جامعه و ایجاد ارتباطات گسترده آن‌ها با سازمان‌ها و مراکز اجرایی و تصمیم‌گیری کشور تمهیداتی اندیشیده شود و در این ارتباط معاونت پژوهش و فناوری وزارت علوم آمادگی دارد این ارتباطات را در حد امکان برقرار کند. در کشورهای مختلف دنیا  به طور مثال، بهترین و برترین نشریات علمی - پژوهشی توسط انجمن‌های علمی منتشر می‌شوند و این انجمن‌ها بستری فراهم می‌کنند تا متخصصان و اندیشمندان، مطالب‌شان را در آن نشریات عرضه کنند. وی با بیان اینکه در هماهنگی با معاونت‌های پژوهشی دانشگاه‌ها سعی خواهد شد که ارتباط انجمن‌های علمی به صورت منظم و ساختاری با مراکز تحقیقاتی کلان و سازمان‌های اجرایی همچون استانداری‌ها و سازمان استاندارد و کمیسیون‌های این سازمان برقرار شود، انجمن‌های علمی باید بستر اصلی انتشار مجلات علمی باشند و گسترده‌تر و قوی‌تر از این عمل کنند و نشریات تولید شده توسط انجمن‌ها از لحاظ کیفی باید یک سروگردن از سایر نشریات بالاتر بوده و در پایگاه‌های علمی استنادی بین‌المللی جهان ثبت شوند؛ زیرا از پشتیبانی قوی یک انجمن علمی برخوردار هستند و وقتی گفته می‌شود نشریه‌ای متعلق به یک انجمن علمی است، باید در بسترهای بین‌المللی نیز مطرح باشد[6].
تحلیل یافته‌ها  اگر چه در دنیای کنونی انجمن‌های علمی از یک جایگاه بسیار بالای برخوردار هستند و نقش مهمی را در کشورهای مختلف جهان ایفا می‌کنند و همچنین همانطوری که در بالا اشاره گردید انتظاراتی زیادی از طرف مسئولین و دولت از انجمن‌های علمی زیاد هست، واقعیت این هست هنوز تعریفی از اختیارات قانونی انجمن‌های علمی صورت نگرفته و نیروی عظیمی از فعالیت‌های انجمن‌های علمی که دارای سرشناس‌ترین و سر آمدترین اساتید و دانشجویان عضویت در این تشکل علمی را دارند، متاسفانه صرفا وقت این سرمایه ملی و علمی کشور برای برگزاری چند کنفرانس، همایش، چند کارگاه و به یک مجله  محدود گردیده است. در حالی که این نیروی عظیم علمی می‌تواند در  رشته‌های تخصص خودشان در دستگاه‌های اجرای، قانون‌گذاری و سیاست‌گذاری، تحولاتی بزرگی در کشور به وجود آورند، متاسفانه این تشکل علمی از حداقل اختیارات قانونی که در ساختار وزارت علوم برای آن‌ها پیش‌بینی شده است نیز بهره‌مند نیستند و این مسئله درست مخالف انتظاراتی که مسئولین ذی صلاح از انجمن‌ها می‌باشد و شاید دقیق‌ترین برداشتی که از اختیارات قانونی انجمن‌ها تاکنون انجام گرفته است می‌توان به اظهارات آقای دکتر فرجی دانا وزیر وقت علوم اشاره کرد که ایشان یادآوری کردند، «هنوز جایگاهی که قرار است انجمن‌های علمی در آنجا عرضه شوند مشخص نشده است، در حالی که  در دنیا انجمن‌ها هستند که استانداردهای ملی را ارائه می‌دهند و در بنیان‌گذاشتن برنامه‌های توسعه نقش دارند اما در بخش تقاضا این نیاز در کشور ما وجود ندارد»[7]. این اظهار نظر  وزیر وقت علوم عین واقعیت و حقیقت مطلب است،  نه تنها در  دستگاه‌های اجرای بلکه در دستگاه‌های تحقیقاتی و بدنه وزارت علوم که بر حسب قانون در ساختار تشکیلاتی خودشان مصوب شده است. برخوردار نیستند این مسائل به عنوان یک چالش جدی پیش‌روی انجمن‌های علمی در کشور است در حالی که در دنیا برای انجمن‌ها ماموریت تعریف می‌کنند و در این راستا نیز از نظر مالی و قانونی حمایت می‌کنند، در این خصوص می‌توان به انحمن پیشرفت علم آمریکا اشاره کرد،  «انجمن پیشرفت علم آمریکا، یکی از بزرگترین انجمن‌های علمی چند فرهنگی است و ناشر نشریه مشهور علمی ساینس است. این انجمن مأموریت خود را برای پیشرفت علم و خدمت به جامعه از طریق نوآوری‌هایی در سیاست علمی، آموزش وپرورش، پشتیبانی حرفه‌ای، مشارکت عمومی با علم انجام می‌دهد. انجمن پیشرفت علم آمریکا یک منبع پیشرو برای داده‌ها و آنالیز به موقع از روند در بودجه علم، تحقیق و توسعه ایالات متحده است. هر ساله، درخواست بودجه دولت را آنالیز می‌کند، مناظرات و صورت حساب‌های کنگره در خصوص پشتیبانی از حق وحقوق علم را نظارت می‌کند و مراقب روند بلندمدت بودجه تحقیق و توسعه در ایالات متحده است تا اطلاعات منظم و به موقع برای سیاست گذاران و جامعه علمی فراهم کند. این انجمن از حق وحقوق علم دفاع می‌نماید و طبق ماده 15 کنوانسیون بین‌المللی حقوق اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی، از دولت‌ها خواهان شناختن حقوق برای به دست آوردن مزایای پیشرفت علمی و کاربردهای علم؛ حفظ، توسعه و گسترش علم؛ محترم شمردن آزادی حتمی برای تحقیقات علمی؛ شناخت مزایای ارتباطات بین‌المللی و همکاری در زمینه علمی می‌باشد»[8]. اما انجمن‌های علمی در کشور ما علی‌رغم گذشت بیش از 70 سال از عمر آن‌ها هنوز جایگاه قانونی و وظایف آنان مشخص نیست و بلکه ادامه راه آن‌ها با وضعیت کنونی  غبار  آلود و در هاله‌ای از ابهام می‌باشد و نهایتاً برای ادامه حیات ناچار هستند، با دست‌های بسته و کمر شکسته به مسیر و راه پر پیچ و خم خود ادامه دهند. به نظر نگارنده، این مسئله نه به صلاح انجمن‌های علمی است و نه به صلاح کشور است، بلکه نیاز به بازنگری در حدود و اختیارات وجایگاه قانونی آن‌ها دارد تا استحکام حضور آن‌ها را در دستگاه‌های اجرای، قانون‌گذاری و سیاست‌گذاری بر حسب تخصص و توانائی فراهم سازد . اگر چنانچه توجه جدی به این امر صورت نگیرد رغبتی در آینده برای عضویت در انجمن‌های علمی صورت نخواهد گرفت. اگر در حال حاضر چند انجمن فعال دیده می‌شوند به دلیل قدمت و حضور شخصیت‌های بزرگ علمی و سیاسی است و الی برخی از انجمن‌ها از چنان فعالیتی برخوردار نبوده در حال انحلال یا غیر فعال می‌باشند.
سخن آخر
گسترش انجمن‌های علمی و تخصصی در هرکشوری بیانگر رشد کمی و کیفی نیروهای متخصص و اقتدار علم در آن جامعه است و نمونه بارز و روشن از سازمان‌های غیردولتی هستند و به عنوان یکی از مهمترین سازمان‌های غیردولتی برای نهادینه کردن علم در جامعه است[9]. متاسفانه انجمن‌های علمی در طول این چندین سال به خوبی به جامعه معرفی نشده‌اند و جامعه اطلاع کافی و وافی از کارها و برنامه‌های انجمن‌ها ندارند و در اسناد بالادستی نیز جایگاه مناسبی برای آن‌ها دیده نشده است. اگر انجمن‌ها از نظر مالی و قانونی مورد حمایت قرار گیرند به عنوان یک اتاق فکر مطمئن و مشاور امین برای تمام دستگاه‌های اجرایی، صنایع و دانشگاه‌ها و مراکز پژوهشی و فناوری خواهد بود. ولی با وضعیت و اختیارات کنونی و حمایت مالی حداقل مبلغ 2 میلیون تومان و حداکثر 5 میلیون تومان در سال نمی‌توان انتظار حضور فعال انجمن‌های علمی را در جامعه داشت. اگر امروزه برخی از انجمن‌ها موفقیتی کسب نموده‌اند باید به حساب خود گذشتگی و کار جهادی آنان گذاشت. 
برای حضور فعال انجمن‌های علمی در جامعه مواردی به عنوان  پیشنهاد طرح می‌نمایم که امیدوارم مورد توجه مسئولین و قانون گذاران قرار گیرد:
1. برای بررسی و افزایش رشته‌های تحصیلی در دانشگاه‌­ها و مراکز پژوهشی و فناوری منوط به نظر انجمن‌های علمی در آن حوزه تخصصی گردد.
2. داوری طرح‌های تحقیقاتی در دانشگاه‌ها و مراکز پژوهشی و فناوری به انجمن‌های علمی که درآن حوزه تخصص دارد واگذار گردد.
3. برگزاری تمامی کارگاه‌ها آموزشی بر حسب تخصص انجمن‌ها در دانشگاه‌ها و مراکز پژوهشی و فناوری و حتی در دستگاه‌های اجرایی به انجمن‌های علمی واگذار گردد 
4. ارزیابی فعالیت و برنامه‌های دانشگاه‌ها و مراکز پژوهشی و فناوری به انجمن‌های علمی واگذار گردد
5. ارزیابی و بررسی کلیه آئین‌نامه و دستورالعمل‌های صادره از وزارت عتف به دانشگاه‌ها و مراکز پژوهشی و فناوری به انجمن‌های علمی واگذار شود.
6. قانونی در مجلس تصویب و الزام همه صنایع برای استفاده از توان علمی انجمن‌ها مصوب گردد.
7. برای حضور فعال انجمن‌ها در جامعه حمایت مالی پایدار در سازمان برنامه و بوجه ایجاد و برحسب فعالیت و مشارکت آن‌ها در انجام امور محوله توسط وزارت عتف و یا سایر دستگاه‌های اجرای بودجه تخصیص یابد .
منابع
پایگاه اطلاع رسانی انجمن پزشکان عمومی ایران www.isgp.ir1
2. جلالی، محمد،(1399)، نشست " نقش‌آفرینی انجمن‌های علمی ایران در جامعه، دولت، صنعت و چالش‌های آن 32 آذر سال 9931 روابط عمومی وزارت علوم، تحقیقات و فناوری کد خبر 80785
3. امینی، علیرضا (1383)، بررسی نقش انجمن‌های علمی در تولید علم. مجله پیام حوزه شماره 14 و 24 بهار و تابستان 3831
 4. فرهادی، محمد(1395)، چهارمین همایش پیشرفت و توسعه علمی کشور با همکاری شورای انجمن‌های علمی ایران، وزارت علوم، بانک پاسارگاد، دانشگاه خاتم و انجمن‌های علمی ایران 3 آبان 1395
5. احمدی، وحید(1395)، چهارمین همایش پیشرفت و توسعه علمی کشور با همکاری شورای انجمن‌های علمی ایران، وزارت علوم، بانک پاسارگاد، 
دانشگاه خاتم و انجمن‌های علمی ایران 3 آبان 1395

6. رحیمی شعرباف، غلامحسین، (1399)، نشست "نقش آفرینی انجمن‌های علمی ایران در جامعه، دولت، صنعت و چالش‌های آن" روابط عمومی وزارت علوم تحقیقات و فناوری 23 آذر 9931 (ایرنا خبرگزاری جمهوری اسلامی، آذر 1399) کد خبر  36554148
7. فرجی دانا، محمدرضا ( 1393)، نشست مشترک مرکز پژوهش‌های مجلس و انجمن‌های علمی سراسر کشور. گزارش عیار آنلاین به گزارش خبرگزاری دانشجو
8.  پیر حقی، میترا، صبوری، علی اکبر و موسوی موحدی ، علی اکبر(1397)، برگزیده‌ای از انجمن پیشرفت علم آمریکا. نشریه نشاء علم. سال نهم، شماره اول، دی ماه 1397
9. قدیمی، اکرم و حجازی، الهه (1388)،نقش انجمن‌های علمی در توسعه علوم مهندسی. کنفرانس آموزش مهندسی در 1404با همکاری فرهنگستان علوم جمهوری اسلامی ایران و دانشکده فنی و مهندسی دانشگاه تهران